واکاوی چالش های تعیین مسئولیت کیفری در صورت ورود صدمه به افراد توسط سیستم های هوش مصنوعی و ربات ها با رویکردی بر فقه
کلمات کلیدی:
فراتکلیف؛ نظم فقهیِ پساهوش مصنوعی؛ مسئولیت توزیعی؛ عدالت شبکهای؛ اجتهاد فناورانهچکیده
ورود هوش مصنوعی و سامانههای خودکار به حوزههای تصمیمگیری، مفاهیم سنتی تکلیف و مسئولیت در فقه امامیه را با چالشی جدی روبهرو کرده است. فقهی که بر اراده و قصد انسان استوار است، اکنون باید با عاملی مواجه شود که فاقد شعور و نیت انسانی است اما در واقعیت میتواند منشأ آثار حقوقی و کیفری باشد. این پژوهش، با تکیه بر مفهوم «فراتکلیف»، کوشیده است الگویی تازه از نظم فقهی در دوران پساهوش مصنوعی ارائه دهد؛ نظمی مبتنی بر مسئولیت توزیعی میان انسان و فناوری. در این چارچوب، مفاهیم سببیت، عدالت، و شخصیت حقوقی، بر اساس ارتباط شبکهای بازتعریف میشوند. مبانی فقهی مسئولیت کیفری در برابر خسارات هوش مصنوعی بر حفظ نظام بشری و عدالت استوار است؛ با قاعده مصلحت، آثار فناوری سنجیده و از تضرر جلوگیری میشود. عقل میزان خسارت و مجازات متناسب را تعیین میکند و قاعده لاضرر و اتلاف نیز جبران خسارت را تضمین مینماید. نتیجه آن است که فقه امامیه قابلیت گذار از الگوی فردمحور به نظامی فناورانه و شبکهای را دارد؛ نظمی که در آن «فراتکلیف» پیوند میان عقل انسانی و خرد فناورانه را برقرار میسازد و عدالت را در توازن میان انسان، داده و تصمیم خودکار معنا میکند.
دانلودها
مراجع
Aghaei Nia, H. Crimes against the Physical Integrity of Persons (20th ed.). Mizan.
Ansari, M. i. M. A. The Rules of No Harm, Possession, Validity, and Drawing Lots (Fara'id al-Usul). Islamic Publications Office Affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom.
Ardabili, M. A. (2013). General Criminal Law, Volume 1 (8th ed.). Mizan.
Awdeh, A. a.-Q. (1993). Islamic Criminal Legislation Compared with Positive Law (N. Ghorban, Trans.). Shahid Beheshti University Academic Jihad.
Dehkhoda, A. A. (1946). Dehkhoda Dictionary. University of Tehran Press and Publishing Institute.
Eskini, R. (2001). Commercial Law, Volume 1 (5th ed.). SAMT.
Ghafouri, S. A. A. (2019). Rights of Robots and Artificial Intelligence in Legal Systems. SAMT.
Hilli, H. i. Y. (1999). Qawa'id al-Ahkam, Volume 2. Islamic Publishing Institute.
Hurr Amili, M. i. H. (1989). Wasa'il al-Shi'a, Volume 28. Al al-Bayt Institute.
Ibn Manzur, M. i. M. (1988). Lisan al-Arab. Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
Isfahani, M. H. (1995). Nihayat al-Dirayah fi Sharh al-Kifayah, Volume 1. Seyed al-Shohada Institute.
Jafari Langroudi, J. (2006). Legal Terminology. Ganj Danesh.
Jafari, M. (2016). A Reflection on the Nature and Scope of Will in the Realization of Criminal Responsibility. Criminal Law Research(15).
Jafari Tabrizi, M. T. Sources of Jurisprudence.
Janati, M. E. (1993). Periods of Ijtihad from the Perspective of Islamic Schools (1st ed.). Kayhan.
Khoei, A. (2001). Mabani Takmilat al-Minhaj, Volume 2. Revival of the Works of Imam al-Khoei.
Khomeini, R. (2000). Tahrir al-Wasilah, Volume 2 (2nd ed.). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Mansourabadi, A. (2016). General Criminal Law 1 (1st ed.). Mizan.
Mir Mohammad Sadeghi, H. (2004). The International Criminal Court. Dadgostar.
Mir Mohammad Sadeghi, H. (2024). Specific Criminal Law: Crimes against Persons (23rd ed.). Mizan.
Mirsaeedi, S. M. (2007). Criminal Responsibility: Scope and Elements, Volume 1 (2nd ed.). Mizan.
Mohaghegh Damad, M. (1999). Jurisprudential Rules: Criminal Section (3rd ed.). University Publishing Center.
Mohaghegh Damad, M. (2006). Jurisprudential Rules: Civil Section. Islamic Sciences Publishing Center.
Molla Karami, S., & Naeimi, O. (2023). Occupational and Professional Civil Liability Insurance (2nd ed.). Majd.
Mousavi Bojnourdi, S. M. H. (1996). The Rule of Assumption of Risk. Legal Perspectives(2).
Muhaqqiq Hilli, N. a.-D. J. i. H. (1988). Shara'i al-Islam: Kitab al-Hudud, Volume 4. Society of Seminary Teachers of Qom.
Najafi, M. H. i. B. (1984). Jawahir al-Kalam, Volume 43. Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
Rahmanpour, A. (2013). Criminal Responsibility of Legal Persons. Imam Hossein University.
Rashti Najafi, M. H. Kitab al-Ghasb.
Sadeghi, M. H. (1981). Crimes against Persons. Mizan.
Sami, M. J. (2021). Applying the Rule of Ghurur to the Rules of Destruction, Causation, and No Harm in Iranian Criminal Law. Quarterly Journal of Modern Interdisciplinary Legal Research, 1(2), 1-12.
Shartouni, S. (1983). Aqrab al-Mawarid. Library of Grand Ayatollah Marashi Najafi.
Tabatabaei Yazdi, S. M. K. (1991). Hashiyat al-Makasib. Ismailian Institute.
Tusi, M. i. H. (1981). Tahdhib al-Ahkam, Volume 10. Dar al-Saab.
Vaseghi, M. (2020). Feasibility of Granting Legal Personality to Intelligent Robots Based on the European Union Resolution. Majlis and Rahbord(103).
Zeraat, A. (2017). General Criminal Law, Volume 1 (6th ed.). Jangal.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Reyhaneh Zare Dehabadi; Hosein Shokreian Amiri (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.