الگوی بهینه سیاست‌گذاری جنایی برای کاهش تخلفات ساختمانی شهر مشهد

شهربانو  خضری گوجه; محمدهادی توکل پور; رضا  دانشور ثانی

نویسندگان

شهربانو خضری گوجه دانشجوی دکتری تخصصی جزا و جرم شناسی، گروه حقوق، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، جزیره کیش، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0000-3804-1439
محمدهادی توکل پور استادیار، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران https://orcid.org/0009-0007-7374-486X
رضا دانشور ثانی عضو هیات علمی، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه علوم رضوی مشهد، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0003-2951-733X

کلمات کلیدی:

سیاست‌گذاری جنایی, تخلفات ساختمانی, شهر مشهد, ماده 100 قانون شهرداری, پیشگیری از جرم, حکمرانی شهری

چکیده

تخلفات ساختمانی در کلان‌شهرها، به‌ویژه در شهر مشهد، صرفاً یک ناهنجاری اداری یا شهرسازی نیست، بلکه پدیده‌ای چندبعدی با آثار حقوقی، کیفری، اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و مدیریتی است که می‌تواند نظم عمومی شهری، ایمنی شهروندان، حقوق عامه و الزامات توسعه پایدار را با چالش جدی مواجه سازد. گسترش ساخت‌وسازهای بدون پروانه، اضافه بنا، تغییر کاربری غیرمجاز، تجاوز به معابر و عدول از ضوابط فنی و ایمنی نشان می‌دهد که سازوکارهای موجود در پیشگیری و کنترل این تخلفات، به‌رغم گستردگی ظاهری، از کارآمدی لازم برخوردار نیستند. در نظام حقوقی ایران، مهم‌ترین ابزار مقابله با این تخلفات، مقررات شهرداری‌ها و به‌ویژه کمیسیون موضوع ماده 100 قانون شهرداری است؛ با این حال، تجربه عملی نشان می‌دهد که غلبه رویکرد جریمه‌محور، ضعف نظارت پیشینی، نبود هماهنگی مؤثر میان نهادهای مسئول، ابهام در حدود مسئولیت حرفه‌ای دست‌اندرکاران ساخت‌وساز و نیز وابستگی بخشی از درآمد مدیریت شهری به جرایم ساختمانی، موجب شده است که بسیاری از تخلفات ساختمانی نه‌تنها کاهش نیابند، بلکه در مواردی به رفتاری کم‌هزینه و سودآور برای متخلفان تبدیل شوند. پژوهش حاضر با هدف ارائه الگوی بهینه سیاست‌گذاری جنایی برای کاهش تخلفات ساختمانی در شهر مشهد، با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه‌ای، اسناد قانونی، دیدگاه‌های حقوقی و یافته‌های مرتبط با مدیریت شهری انجام شده است. پرسش اصلی آن است که سیاست جنایی موجود در قبال تخلفات ساختمانی در مشهد از چه کاستی‌هایی رنج می‌برد و چه الگویی می‌تواند کارآمدی بیشتری در پیشگیری، کنترل و پاسخ‌دهی به این تخلفات داشته باشد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سیاست موجود غالباً پسینی، پراکنده، درآمدمحور و متکی بر واکنش‌های مالی است و از سازوکارهای کافی برای پیشگیری ساختاری، نظارت هوشمند و پاسخ متناسب به تخلفات خطرآفرین برخوردار نیست. بر این اساس، مقاله پیشنهاد می‌کند که الگوی مطلوب باید بر سیاست جنایی ترکیبی و پیشگیرانه استوار باشد؛ الگویی که در آن پیشگیری وضعی، نظارت فنی مستمر، پاسخ اداری و کیفری متناسب، محدودسازی تبدیل تخلفات خطرناک به جریمه نقدی، تقویت مسئولیت حرفه‌ای مهندسان و ناظران، ارتقای هماهنگی نهادی و اصلاح ساختار درآمدی شهرداری‌ها در کنار مشارکت عمومی شهروندان مورد توجه قرار گیرد. چنین الگویی می‌تواند به کاهش انگیزه ارتکاب تخلف، افزایش ضمانت اجرای واقعی مقررات ساختمانی و تقویت حکمرانی مطلوب شهری در مشهد منجر شود.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Ahmadi, Z. (2021). Identifying the Most Common Building Construction Violations in the Tehran Metropolis and Their Relationship with Municipal Laws 15th National Conference on Urban Planning, Civil Engineering, Geography and Environment,

Ashae-Shoar, A., Tadin, A., & Rahami, M. (2025). A Reflection on the Criminalization of Building Violations. Legal Research, 24(63), 189-216. https://doi.org/10.48300/jlr.2024.414385.2431

Ayres, I., & Braithwaite, J. (1992). Responsive Regulation: Transcending the Deregulation Debate. Oxford University Press.

Braithwaite, J. (2002). Restorative Justice and Responsive Regulation. Oxford University Press.

Esfijanian, D., Feiz, A., Esfandani, V., & Mahmoudian, F. (2023). Explaining the Status and Identifying Factors Affecting Violations in Urban Construction: A Case Study of District 6 of Qom Municipality. New Achievements in Humanities Studies, 6(67), 13-27.

Ganjkhanlou, J. (2019). Management of Preventing Building Violations in the Tehran Metropolis: Case Study of District 12 of Tehran Municipality. Green Architecture, 5(5).

Lalehpour, M., Sarvar, H., Esmaeilpour, M., & Moradi Kouchi, S. (2019). Examining the Status of Building Violations and the Causes and Motivations for Their Occurrence in Shiraz. Geography and Urban-Regional Planning, 9(30), 59-76.

Moghabeli, R., Mohammadi, A., & Yazdani, M. H. (2025). Building and Urban Land-Use Violations and Preventive Solutions: A Review of Global Experiences. Geography and Human Relationships, 8(4), 31-56. https://doi.org/10.22034/gahr.2024.451259.2086

Mohammadbeigi Mahabadi, A. (2024). A Comparative Analysis of Enforcement Guarantees for Building Violations in the Iranian Legal System with Emphasis on Article 100 of the Municipality Law and Comparison with French Law. Ghanoonyar Legal Research(28), 146-162.

Safari, N. (2025). Pathology of Urban Problems from the Perspective of Municipal Legal Violations: From Etiology to Countermeasure Strategies (Case Study: Tabriz Municipality). Administrative Law, 13(44), 101-124.