بررسی جرم شناختی عوامل تاثیرگذار بر ارتکاب جرم زندانیان در زمان مرخصی:مطالعه موردی زندانیان استان گیلان سال 1395 تا 1400

چکیده

در سال‌های اخیر، ارتکاب جرم در دوران مرخصی زندانیان به یکی از چالش‌های مهم و تأثیرگذار نظام عدالت کیفری ایران تبدیل شده است. هرچند نهاد مرخصی با هدف حفظ پیوندهای خانوادگی و اجتماعی، کاهش آسیب‌های ناشی از حبس، تقویت فرآیند بازپذیری اجتماعی و آماده‌سازی زندانی برای بازگشت به جامعه پیش‌بینی شده است، اما وقوع جرم در این دوره می‌تواند علاوه بر تضعیف اعتماد عمومی، اثربخشی سیاست‌های اصلاحی و تربیتی را نیز با تردید مواجه سازد. ازاین‌رو، شناسایی عوامل مؤثر بر ارتکاب جرم در دوران مرخصی می‌تواند نقش مهمی در ارتقای نظام ارزیابی خطر، تصمیم‌گیری قضایی و اصلاح سیاست‌های اعطای مرخصی ایفا کند. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تحلیل عوامل فردی، کیفری، اقتصادی، خانوادگی و سازمانی پیش‌بینی‌کننده ارتکاب جرم زندانیان استان گیلان در دوران مرخصی طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ است. این پژوهش با رویکرد کمی و با استفاده از طرح تحلیلی مورد–شاهدی انجام شد. جامعه پژوهش شامل ۳۵۲ نفر از زندانیان استان گیلان بود که در دو گروه مساوی بررسی شدند؛ گروه مورد شامل ۱۷۶ زندانی که در دوران مرخصی مرتکب جرم شده بودند و گروه شاهد شامل ۱۷۶ زندانی که بدون ارتکاب جرم به زندان بازگشته بودند. داده‌های پژوهش از طریق پرسشنامه محقق‌ساخته و اطلاعات موجود در پرونده‌های قضایی و زندان گردآوری شد. روایی ابزار با نظر متخصصان و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ تأیید گردید که مقدار آن برای ابعاد مختلف بین ۰٫۸۳۹ تا ۰٫۸۸۸ به دست آمد. داده‌ها با بهره‌گیری از آزمون‌های آماری t ولچ، کای‌دو و رگرسیون لجستیک چندمتغیره مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته‌های پژوهش نشان داد که در مدل نهایی، سابقه اعتیاد (OR=3.654؛ 95% CI: 2.200–6.068) و سابقه کیفری (OR=3.168؛ 95% CI: 1.905–5.267) مهم‌ترین عوامل افزایش‌دهنده احتمال ارتکاب جرم در دوران مرخصی هستند. در مقابل، افزایش سطح تحصیلات (OR=0.911؛ p=0.022) و افزایش تعداد دفعات استفاده موفق از مرخصی (OR=0.841؛ p=0.018)؛ به طور معناداری احتمال ارتکاب جرم را کاهش می‌دهد. همچنین متغیرهایی نظیر سن، وضعیت تأهل، مدت محکومیت، فشار اقتصادی، مشکلات خانوادگی، معاشرت با بزهکاران، تنش‌های محیط زندان و نحوه رفتار عوامل نظام عدالت کیفری پس از کنترل هم‌زمان سایر متغیرها اثر معناداری بر وقوع جرم نداشتند. مدل رگرسیون از برازش مطلوب  (p=0.702)، قدرت تفکیک مناسب (AUC=0.820) و دقت طبقه‌بندی ۷۴٫۱ درصد برخوردار بود. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود ارزیابی نظام‌مند سابقه اعتیاد و پیشینه کیفری، توسعه برنامه‌های آموزشی و مهارت‌آموزی، اجرای مرخصی‌های تدریجی و هدفمند و تقویت سازوکارهای نظارت و حمایت پس از اعطای مرخصی در اولویت سیاست‌گذاری‌های سازمان زندان‌ها و نظام عدالت کیفری قرار گیرد.