بررسی رهن مال مستقبل در فقه اسلامی
کلمات کلیدی:
رهن, مال مستقبل, فقه تطبیقی, مذاهب خمسه, غرر, وثیقهچکیده
رهن در فقه اسلامی به معنای حبس مال به عنوان وثیقه برای دین است که مشروعیت آن در سفر و حضر مورد اتفاق جمهور فقها میباشد. «مال مستقبل» نیز به اموالی اطلاق میشود که در زمان عقد موجود نیست، اما احتمال تحقق آن در آینده وجود دارد؛ مانند محصولات کشاورزی پیش از برداشت، جنین حیوانات یا تولیدات آتی کارخانه. مسئله اصلی پژوهش این است که با وجود وضوح حکم رهن اموال موجود، مشروعیت یا بطلان رهن مال آینده در فقه اسلامی محل اختلاف جدی است. این اختلاف ناشی از تعارض میان اصلِ «موجود بودن مال هنگام عقد رهن» و «نیازهای معاصر به استفاده از داراییهای آتی به عنوان وثیقه» است. هدف پژوهش حاضر، تبیین دیدگاه فقهای مذاهب خمسه (حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی و امامیه) در خصوص رهن مال مستقبل و تحلیل ادله موافقان و مخالفان به منظور دستیابی به یک نظریه جامع فقهی است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و تطبیقی بوده و دادهها از طریق مطالعه کتابخانهای و مراجعه به منابع اصلی فقهی هر مذهب گردآوری شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که جمهور فقهای امامیه، حنفیه، شافعیه و حنابله رهن مال مستقبل را باطل میدانند و بر شرط وجود عین مرهون در زمان عقد تأکید میورزند. در مقابل، فقهای مالکیه با تفکیک میان غرر ناچیز و غرر فاحش، در برخی مصادیق (مانند میوه درخت موجود که رسیدن آن در آینده قطعی است) قائل به جواز مشروط شدهاند. در مجموع، پژوهش حاضر نشان میدهد که «قطعیت یا احتمال وجود مال در آینده» و نیز «میزان غرر»، نقش تعیینکنندهای در فتاوای فقها دارد و دیدگاه اکثریت بر بطلان رهن مال معدوم است مگر در موارد استثنایی که عرف معامله را از غرر خارج بداند.
دانلودها
مراجع
Abu Habib, S. d. (1988). The Jurisprudential Dictionary (2nd ed.). Dar al-Fikr.
Al-Amili, M. a.-J. i. M. a.-H. (1905). Miftah al-Karamah (Vol. 5). Al-Radawiyya Press.
Al-Amili, S. a.-D. M. i. M. Al-Durus al-Shar'iyya fi Fiqh al-Imamiyya (Vol. 3). Islamic Publishing Institute.
Al-Amili, Z. a.-D. i. A. (1967). Al-Rawdah al-Bahiyyah fi Sharh al-Lum'ah al-Dimashqiyyah (Vol. 2). Al-Adab Press.
Al-Amili, Z. a.-D. i. A. (2002). Masa'il al-Afham ila Tanqih Shara'i al-Islam (2nd ed., Vol. 4). Islamic Knowledge Institute.
Al-Ansari, A. Y. Z. Asna al-Matalib: Commentary on Rawd al-Talib (Vol. 3). Dar al-Fikr.
Al-Ayni, M. M. i. A. Al-Binayah: Commentary on al-Hidayah (Vol. 11). Dar al-Fikr.
Al-Buhuti, M. i. Y. i. I. (1983). Kashf al-Qina' ala Matn al-Iqna' (Vol. 3). Alam al-Kutub.
Al-Bukhari, M. i. I. A. A. (1953). Sahih al-Bukhari (Vol. 2). Al-Halabi Press.
Al-Dardir. Al-Sharh al-Saghir (Vol. 4). Isa al-Babi al-Halabi Press and Partners.
Al-Dardir. Hashiyat al-Dasuqi ala al-Sharh al-Kabir. Dar Ihya al-Kutub al-Arabiyya.
Al-Dasuqi, S. a.-D. M. i. A. Hashiyat al-Dasuqi ala al-Sharh al-Kabir (Vol. 3). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Al-Halabi, A. i. A. i. A. Al-Rawd al-Nadi: Commentary on Kifayat al-Mubtadi (Vol. 1).
Al-Hurr, a.-A. Miftah al-Karamah (Vol. 1). Dar al-Turath al-Arabi.
Al-Kasani, A. a.-D. A. M. u. (1974). Bada'i al-Sana'i fi Tartib al-Shara'i (2nd ed.). Dar al-Kitab al-Arabi.
Al-Marghinani, B. a.-D. A. a.-H. A. i. A. B. A. a.-J. Al-Hidayah: Commentary on Bidayat al-Mubtadi (latest ed.). Dar al-Muslim.
Al-Muhaqqiq al-Hilli, N. a.-D. A. a.-Q. J. f. i. S. i. (1878). Shara'i al-Islam fi al-Fiqh al-Ja'fari (Vol. 1). Dar Maktabat al-Hayat.
Al-Najafi, M. H. (1974). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i al-Islam (6th ed., Vol. 5). Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Al-Nawawi, A. Z. Y. i. S. (1991). Rawdat al-Talibin wa Umdat al-Muftin (3rd ed.). Al-Maktab al-Islami.
Al-Qurtubi, A. B. A. i. M. i. A. Al-Jami' li-Ahkam al-Qur'an. Dar al-Fikr.
Al-Sarakhsi, M. i. A. i. A. S. (1993). Al-Mabsut (Vol. 14). Dar al-Ma'rifa.
Al-Shafi'i, A. A. M. i. I. (1990). Al-Umm. Dar al-Ma'rifa.
Al-Shafi'i, M. i. I. (1961). Al-Umm (1st ed.). Al-Tiba'a al-Fanniyya al-Muttahida.
Al-Shatibi, I. i. M. i. M. a.-L. a.-G. (1997). Al-Muwafaqat (1st ed., Vol. 4). Dar Ibn Affan.
Al-Shirazi, A. I. I. i. A. i. Y. Al-Muhadhdhab fi Fiqh al-Imam al-Shafi'i (Vol. 3). Dar al-Qalam.
Al-Tirmidhi, M. i. I. i. S. i. M. i. a.-D. Sunan al-Tirmidhi (2nd ed., Vol. 3). Al-Halabi Press.
Al-Zabidi, M. i. M. i. A. a.-R. a.-H. Taj al-Arus min Jawahir al-Qamus. Dar al-Hidayah.
Al Firuzabadi. (2008). Al-Qamus al-Muhit (Vol. 4). Dar al-Hadith.
Ibn Abidin. (1992). Radd al-Muhtar ala al-Durr al-Mukhtar (Vol. 2). Dar al-Fikr.
Ibn Abidin, M. A. Radd al-Muhtar ala al-Durr al-Mukhtar: Commentary on Tanwir al-Absar (Vol. 10). Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
Ibn al-Arabi, M. i. A. A. B. a.-M. a. a.-A. a.-M. (2003). Rulings of the Qur'an (3rd ed.). Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
Ibn al-Murtada, A. i. Y. (1949). Al-Bahr al-Zakhkhar: The Comprehensive Work on the Schools of the Scholars of the Regions (1st ed.). Al-Sunnah al-Muhammadiyya.
Ibn al-Najjar, a.-F. Muntaha al-Iradat fi Jam' al-Muqni' ma'a al-Tanqih wa Ziyadat. Dar al-Nawadir.
Ibn Hazm, a.-Z. Al-Muhalla (Vol. 8). Dar al-Afaq al-Jadida.
Ibn Manzur. Lisan al-Arab (Vol. 3). Dar Sader.
Ibn Miftah. Sharh al-Azhar al-Muntaza' min al-Ghayth al-Midrar (Vol. 3). Dar al-Turath al-Arabi.
Ibn Qudamah, A. M. A. i. A. i. M. (1982). Al-Mughni (Vol. 4). Dar al-Fikr.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Asmaa Khalif Al-Hashemi (Author); Mohammad Amin Fard; Ahmad Mortazi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.