قلمرو جبران خسارت در مسئولیت قهری ناشی از خسارت بدنی با تاکید بر رویه قضایی
کلمات کلیدی:
مسئولیت قهری, جبران خسارت, صدمات بدنی, دیه, ضرر مستقیم و غیرمستقیمچکیده
مقاله حاضر به بررسی قلمرو جبران خسارت در مسئولیت قهری (خارجقراردادی) ناشی از صدمات بدنی در حقوق ایران و مقایسه آن با حقوق معاصر میپردازد. در نظامهای حقوقی غربی و قانون مسئولیت مدنی ایران (ماده ۶)، خسارتهای بدنی علاوه بر هزینه درمان و نقص عضو، شامل سه دسته خسارت تبعی و غیرمستقیم نیز میشود. از دست رفتن توان و نیروی کار مصدوم (خسارت درآمد آینده)، زیان مالی و محرومیت از نفقه بستگان و افراد تحت تکفل (قربانیان کمانهای)، خسارتهای معنوی بازماندگان. در مقابل، در حقوق اسلامی و نظام حقوقی کنونی ایران، تنها دیه (یا ارش) به عنوان غرامت شرعی و قانونی ثابت برای جرم و جنایت بدنی پیشبینی شده است. پژوهش نشان میدهد که فقهای امامیه و قانون مجازات اسلامی ایران (مواد ۴۴۹ تا ۴۶۲ و ۵۶۷ و بعد) دیه را جبران جامع و کامل همه خسارتهای بدنی (مستقیم و غیرمستقیم) میدانند و پرداخت جداگانه بابت از دست رفتن درآمد آینده یا نفقه بازماندگان را نمیپذیرند. دلایل اصلی این رویکرد عبارتند از:جامعیت دیه به عنوان عوض نفس و عضو،سقوط تکلیف نفقه با مرگ نانآور،قاعده ضمان تنها نسبت به ضرر مستقیم،وجود ترکه (شامل دیه) برای ارتزاق ورثه. در نتیجه، در حقوق ایران امروز دو نظام موازی اما ناسازگار وجود دارد: در حوزه کیفری و دیات، دیه تنها غرامت است؛ در حوزه مسئولیت مدنی، ماده ۶ قانون مسئولیت مدنی ظاهراً خسارتهای تبعی را قابل مطالبه میداند، ولی در عمل محاکم به دلیل تعارض با احکام شرعی دیه، آراء متشتتی صادر میکنند. از همین رو هدف این مقاله بررسی تمام دیدگاه های متشتت قضایی و ارائه یک دیدگاه جامع در این زمینه است تا این تشتت را از بین ببرد.
دانلودها
مراجع
Ahmad Idris, A. (1996). Diyah. Printing and Publishing Organization of the Ministry of Culture and Islamic Guidance.
Ahmad Siraj, M. (1993). Daman al-'Udwan fi al-Fiqh al-Islami (1st ed.). Al-Mu'assasa al-Jami'iyya lil-Dirasat wa al-Nashr wa al-Tawzi'.
Al-Najafi, S. M. H. (2018). Jawahir al-Kalam (6th ed.). Islamic Library.
Al-Naraqi, M. A. (1996). Awa'id al-Ayyam (1st ed.). Markaz Nashr.
Al-Sanhuri, A. a.-R. A. Al-Wasit. Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Bahansi, A. F. (1983). Al-'Uquba fi al-Fiqh al-Islami (2nd ed.). Dar al-Ra'id al-Arabi.
Barikloo, A. Compensation for Bodily Injury in Islamic Jurisprudence. Islamic Studies(61).
Beiki Shouraki, M., & Karimi, A. (2025). The Effect of Legitimacy of Motive on Non-Contractual Liability. Teachings of Civil Jurisprudence(31).
Borhani, M. E. (2023). An Examination of the Nature of Diyah. Jurisprudence and Judiciary(20).
Gardner, J., Morgan, J., Burns, K., & Steel, S. (2024). Torts on Three Continents. Oxford University Press.
Hosseini, S. M. (1990). Financial Punishment in Islamic Law (1st ed.). Islamic Publications Office.
Idris, A. (1993). Awad Diyah (1st ed.). Ministry of Culture and Islamic Guidance Publications.
Ja'bi Ameli, Z. a.-D. (2023). Sharh al-Lum'a (3rd ed.). Publication Center of the Islamic Propagation Office.
Karimi, A. (2022). Forty Legal Essays. Dadgostar Publishing.
Karimi, A. (2023). Civil Law Class Lectures. University of Tehran
Katouzian, N. (2022). Obligations Outside Contract: Non-Contractual Liability. University of Tehran Press.
Kazemi, N., Moghiseh, Z., & Pourshahi, N. (2022). Examination and Analysis of the Nature of Diyah in Islamic Jurisprudence and Iranian Law. Studies in Political Science, Law and Jurisprudence(1).
Khansari, S. A. (1985). Jami' al-Madarik (2nd ed.). Maktabat al-Saduq.
Madani Tabrizi, S. Y. (1995). Al-Masa'il al-Mustahdatha (4th ed.). Dehghani Publications.
Mirsaeidi, S. M. (1994). The Legal Nature of Diyah (1st ed.). Mizan.
Moazzi Mayeri, S. E. (1994). Jami' Ahadith al-Shi'a fi Ahkam al-Shari'a (1st ed.).
Mousavi, S. R. (1996). Tahrir al-Wasila. Adas.
Nobakht, Y. (1989). Judicial Thoughts. Kayhan Publications.
Rezaei, R., & Fani, R. (2021). Existing Theories on the Nature of Diyah in Pure Accidental Homicide. Citizenship Rights Studies(23).
Soltaninejad, H. (2001). Moral Damages (1st ed.). Nur al-Thaqalayn Publications.
Vahedi, J. (1999). Swiss Code of Obligations (1st ed.). Mizan.
Yazdi Tabatabaei, M. K. (1999). Hashiya-ye Makasib. Ismailian Press Institute.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Reza Zali; Abbas Karimi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.