بررسی تطبیقی غیرمنصفانه بودن قراردادها بهعنوان سازوکار انتزاعی کنترل عدالت قراردادی در حقوق ایران و امریکا
کلمات کلیدی:
غیرمنصفانه بودن قراردادها, عدالت قراردادی, قراردادهای الحاقی, شروط تحمیلی, خیار غبن, تعدیل قضایی قرارداد, نظریه مقیاس لغزانچکیده
تحول بنیادین حقوق قراردادها در گذر از صورتگرایی کلاسیک به عدالتگرایی مدرن، اصل لزوم قراردادها را در مواجهه با نابرابریهای ساختاری قراردادهای غیرمنصفانه و الحاقی به چالش کشیده است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تطبیقی- تحلیلی، دکترین غیرمنصفانه بودن را در پرتو ماده ۲-۳۰۲ قانون متحدالشکل تجاری آمریکا واکاوی نموده و کارایی آن را در قیاس با نهادهای سنتی حقوق ایران میسنجد. این مطالعه نشان میدهد که نظام حقوقی آمریکا با تفکیک هوشمندانه میان نابرابری شکلی (فقدان انتخاب معنادار ناشی از تحمیل یا غافلگیری) و نابرابری ماهوی (شروط یکجانبه و ظالمانه)، و با بهرهگیری از نظریه مقیاس لغزان، مکانیسمی پویا برای مداخله قضایی و تعدیل قرارداد فراهم آورده است. در مقابل، یافتههای پژوهش حاکی از آن است که حقوق ایران علیرغم برخورداری از نهادهایی چون خیار غبن و قاعده اضطرار، به دلیل فقدان یک نظریه عمومی و اتکا بر رویکرد همه یا هیچ در بطلان، در مهار شروط تحمیلی ناتوان است. این مقاله با نقد رویکرد جزیرهای قوانین حمایتی موجود، پیشنهاد میکند که قانونگذار ایران با الهام از تجربه UCC و بومیسازی آن بر بستر قواعد فقهی لاضرر و نفی عسر و حرج، به تأسیس یک قاعده عمومی برای منع شروط غیرمنصفانه مبادرت ورزد. محوریت این اصلاح، می¬تواند اعطای صلاحیت تعدیل قضایی و بطلان جزئی به دادگاهها باشد تا ضمن حفظ اصل قرارداد، مفاد ظالمانه آن را حذف یا محدود نمایند؛ راهکاری که تعادلی پایدار میان امنیت حقوقی و عدالت معاوضی برقرار میسازد.
دانلودها
مراجع
Adel, M., & Shamsollahi, M. (2018). Unfair Terms in Consumer Contracts. Private Law Research Journal, 7(25), 89-105.
Atiyah, P. S. (1979). The Rise and Fall of Freedom of Contract. Oxford University Press.
Eisenberg, M. A. (1982). The Bargain Principle and Its Limits. Harvard Law Review, 95(4), 741-801.
Farnsworth, E. A. (2004). Contracts (4th ed.). Aspen Publishers.
Ghanavati, J. (2010). The Principle of Freedom of Contract, Contracts and Unfair Terms. Islamic Studies: Fiqh and Principles, 4.
Hillman, R. A. (1997). The Richness of Contract Law: An Analysis and Critique of Contemporary Theories of Contract Law. Kluwer Academic Publishers.
Katouzian, N. (2014). General Rules of Contracts, Volumes 1-3. Enteshar Joint Stock Company.
Kronman, A. T. (1980). Contract Law and Distributive Justice. Yale Law Journal, 89(3), 472-511.
Mohaghegh Damad, S. M. (2012). Principles of Fiqh: Civil Section, Volume 1. Islamic Sciences Publishing Center.
Rakoff, T. D. (1983). Contracts of Adhesion: An Essay in Reconstruction. Harvard Law Review, 96(6), 1173-1284.
Slawson, W. D. (1971). Standard Form Contracts and Democratic Control of Lawmaking Power. Harvard Law Review, 84(3), 529-566.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Moussa lashkarnejad, Mojtaba Nikdoosti, Maryam Ghorbanifar (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
