مطالبه مهریه از دیدگاه مذاهب خمسه

چکیده

مسئله‌ی مهریه، از بنیادی‌ترین مباحث حقوق خانواده در فقه اسلامی است؛ نهادی که با وجود ظاهر ساده‌ی آن، در تعیین ماهیت عقد نکاح، حدود تعهدات زوجین و جایگاه حقوقی زن نقش محوری دارد. اهمیت این بحث زمانی آشکارتر می‌گردد که دیده می‌شود مذاهب خمسه، هرچند در اصل مشروعیت مهر هم‌داستان‌اند، در تبیین ماهیت آن—اعم از این‌که التزامی مستقل، حقّی فوری، یا حقی وابسته به زناشویی باشد—دیدگاه‌های متنوعی دارند که فهم آن‌ها برای تحلیل نظام حقوقی خانواده ضرورت دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع معتبر مذاهب امامیه، حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی، ابعاد مفهومی و حقوقی مهریه را بررسی و نقاط اشتراک و افتراق میان آنان را استخراج کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که منشأ اختلاف مذاهب ناشی از تفاوت در برداشت از ماهیت نکاح، حدود آثار عقد و نسبت میان «مالیت» و «تملیک» در مهریه است. نوآوری این پژوهش در ارائه‌ی یک چارچوبِ منسجم برای فهم ماهیت مهر است؛ چارچوبی که نشان می‌دهد با وجود اختلافات جزئی، می‌توان تصویری یکپارچه از فلسفه و ساختار حقوقی مهریه در فقه اسلامی به دست داد؛ تصویری که هم قابلیت تبیین مبانی فقهی را دارد و هم می‌تواند در تحلیل و اصلاح قوانین مورد استفاده قرار گیرد.