مطالعه جرم‌شناختی مسئولیت کیفری تعدیل‌یافته بر مبنای جهل ادراکی؛ از بلوغ تقویمی تا بلوغ شناختی

چکیده

تحول در نظام مسئولیت کیفری نوجوانان در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، با شناسایی مفهومی تحت عنوان جهل ادراکی در ماده ۹۱، گامی جدی به سوی واقع‌گرایی جرم‌شناختی برداشته است. این پژوهش با هدف واکاوی مبانی جرم‌شناختی گذار از بلوغ تقویمی به سوی بلوغ شناختی انجام شده است. در پارادایم سنتی، رسیدن به سن بلوغ شرعی، قرینه‌ای قطعی بر مسئولیت کیفری کامل تلقی می‌شد؛ اما یافته‌های جرم‌شناسی نوین، به‌ویژه در حوزه‌های جرم‌شناسی عصبی و روان‌شناسی رشد، نشان می‌دهند که تکامل لوب پیشانی مغز و توانایی کنترل تکانه، لزوماً با سن تقویمی هم‌زمان نیست. نوشتار حاضر با روش تحلیلی-توصیفی به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه جهل ادراکی می‌تواند به عنوان یک عامل تعدیل‌کننده یا رافع مسئولیت کیفری در جرائم مستوجب حد و قصاص عمل کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که درک حرمت و درک ماهیت جرم، فرآیندهایی پیچیده و وابسته به شناخت هستند که ممکن است در نوجوانان، علی‌رغم بلوغ جسمی، به دلیل عدم پختگی روانی یا عوامل محیطی، دچار اختلال باشند. از منظر جرم‌شناسی بالینی، صرف دانش انتزاعی نسبت به غیرقانونی بودن یک فعل، به معنای ادراک عمیق پیامدها و ماهیت جنایی آن نیست. در نهایت، این نوشتار بر این نکته تأکید داشته است که ماده ۹۱ با پذیرش شبهه در رشد و کمال عقل، سیاست جنایی ایران را از رویکرد جزاگرای مطلق به سمت مسئولیت کیفری تدریجی و افتراقی سوق داده است. با این حال، چالش اصلی در واقع‌گرایی قضایی و دشواری عینی‌سازی معیارهای سنجش بلوغ شناختی در پزشکی قانونی نهفته است.