بررسی فقهی و حقوقی حق استمتاع در نکاح و تأثیر عرف بر تعیین آن
کلمات کلیدی:
استمتاع, تمکین, عرف, معاشرت به معروف, نشوز, حقیقت شرعیه, حقوق خانوادهچکیده
حق استمتاع به عنوان یکی از حقوق و تکالیف اساسی و متقابل زوجین، نقشی محوری در تحکیم بنیان خانواده ایفا میکند. این حق که ریشه در آیات قرآن کریم، روایات معصومین (علیهم السلام) و قواعد مسلم فقهی دارد، در نظام حقوقی ایران نیز از طریق موادی مانند ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی (حسن معاشرت) و ماده ۱۱۰۸ (نشوز و سقوط نفقه) به رسمیت شناخته شده است. با این وجود، چالش اساسی در این حوزه، نه در اصل وجود این حق، که در تعیین محدوده مفهومی و مصادیق اجرایی آن در بستر تحولات اجتماعی و فرهنگی زمانه نهفته است. واژگان کلیدی این حوزه، نظیر «استمتاع»، «تمکین»، «نشوز» و «معاشرت به معروف»، همگی مفاهیمی هستند که از حیث دلالت بر مصادیق جزئی و مرزهای دقیق خود، در هالهای از ابهام و اجمال فرو رفتهاند. این ابهام، زاییده ماهیت کیفی و فرهنگوابسته این مفاهیم و نیز حکمت شارع در وانهادن تعیین جزئیات به فهم متعارف مردم و مقتضیات زمانه است. این پژوهش با بهرهگیری از روش تحلیلی-انتقادی و با رویکردی تطبیقی میان فقه امامیه و حقوق موضوعه، به واکاوی عمیق جایگاه عرف، سازوکار تأثیرگذاری آن و چالشهای پیشرو میپردازد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که «استمتاع و مقدمات آن» فاقد «حقیقت شرعیه» بوده و یک «موضوع عرفی» محسوب میشود. بر این اساس، «عرف» به عنوان یک ابزار عقلایی، کاشف از مراد شارع و مفسر اصلی برای نصوص و قوانین، نقشی بیبدیل و تعیینکننده در تشخیص مصادیق، تحدید حدود و تعیین کیفیت اجرای حق استمتاع ایفا میکند. تحلیل فقهی مبنای قرآنی «عاشروهن بالمعروف» و بررسی ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی نشان میدهد که «معروف» به عنوان مفهومی پیوند خورده با عرف، میتواند هم به عنوان یک منبع توسعبخش برای ورود مصادیق نوپدید به قلمرو حقوق و تکالیف زوجین عمل کند و هم به مثابه یک اهرم تحدیدی، از تحمیل تکالیف ناروا و نامتعارف جلوگیری نماید.
دانلودها
مراجع
Abbasi, M. (2012). Legal Status of Conditions Governing Marital Sexual Relations. Family Research(30), 41-64.
Abhari, H., & Safaei, M. (2012). Justified Cases of a Wife's Non-Compliance in Iranian Law. Quarterly Journal of Islamic Jurisprudence and Law Research, 9(30), 113-134.
Al-Bahrani, Y. (1985). Al-Hada'iq al-Nadirah fi Ahkam al-Itrah al-Tahirah. Islamic Publishing Office.
Al-Hilli, a.-M. N. a.-D. J. f. (1988). Shara'i al-Islam fi Masa'il al-Halal wa al-Haram. Isma'iliyan Institute.
Al-Hilli, A. H. (1993). Qawa'id al-Ahkam fi Ma'rifat al-Halal wa al-Haram. Islamic Publishing Office.
Al-Hilli, A. H. (2018). Tadhkirat al-Fuqaha. Computer Research Center of Islamic Sciences.
Al-Hilli, F. a.-M. (1968). Idah al-Fawa'id fi Sharh Mushkilat al-Qawa'id. Isma'iliyan Institute.
Al-Hurr al-Amili, M. i. H. (2020). Wasa'il al-Shi'ah (5th ed.). Islamiyyah Publications.
Al-Juba'i al-Amili, Z. a.-D. i. A. (1993). Masalik al-Afham. Mu'assasat al-Ma'arif al-Islamiyyah.
Al-Khorasani, M. K. (1989). Kifayat al-Usul. Al al-Bayt Institute.
Al-Raghib al-Isfahani, H. i. M. (1992). Al-Mufradat fi Gharib al-Qur'an (1st ed.). Dar al-Qalam.
Al-Shaykh al-Tusi, M. i. H. (1968). Al-Mabsut fi Fiqh al-Imamiyyah. Al-Maktabah al-Murtadawiyyah.
Al-Tabrisi, A. a.-D. (1983). Majma' al-Bayan. Maktabat Ayatollah al-Uzma al-Mar'ashi al-Najafi.
Emami, S. H. (1998). Civil Law (16th ed.). Islamiyyah Publications.
Fadlallah, M. H. (2000). Islamic Reflections on Women. Dar al-Malak.
Fayd Kashani, M. i. S. M. (1994). Al-Safi fi Tafsir al-Qur'an (2nd ed.). Maktabat al-Sadr.
Hekmatnia, M. (2007). Philosophy of Family Law. Public Relations Office of the Women's Social and Cultural Council.
Jannati, M. E. (1991). Sources of Ijtihad from the Perspective of Islamic Schools of Law (1st ed.). Kayhan Publishing.
Katouzian, N. (2000). Family Civil Law. Dadgostar Publishing.
Katouzian, N. (2006). The Civil Code in the Current Legal Order (10th ed.). Mizan Publishing.
Khomeini, R. (2000). Kitab al-Nikah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, R. (2011). Tahrir al-Wasilah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Makarem Shirazi, N. (1995). Tafsir Nemuneh (1st ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Mansouri, K. R. (2009). Theory of Custom. Islamic Information and Documentation Center.
Mohaghegh Damad, S. M. (1993). A Jurisprudential Study of Family Law: Marriage and Its Dissolution (1st ed.). Islamic Sciences Publishing Center.
Muzaffar, M. R. (2018). Usul al-Fiqh (3rd ed.). Firoozabadi Printing.
Najafi, M. H. (1984). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i al-Islam. Al-Maktabah al-Islamiyyah.
Qoujaei Khameneh, M., & Tayyeb Hosseini, S. M. (2016). A Comparative Study of the Verse of Mut'ah from the Perspective of Sunni and Shi'i Exegetes. Comparative Interpretation Research(3), 77-98.
Qoujaei Khameneh, M., & Tayyeb Hosseini, S. M. (2019). Re-Reading the Jurisprudential Literature Governing Marital Sexual Relations with an Approach to Achieving Sexual Health in Marriage. Medical Jurisprudence(40-41), 53-74.
Rajabi, H. (2016). The Application of Custom in Legal Inference. Kayhan Andisheh(48), 64-80.
Sabzevari, S. A. a.-A. l. (1993). Muhadhdhab al-Ahkam. Al-Manar Institute.
Safaei, S. H., & Emami, A. (2006). Family Law (6th ed.). University of Tehran Press.
Saljoughi, M. (2010). The Role of Custom in Iranian Civil Law (1st ed.). Mizan Publishing.
Tabatabaei, S. A. (1994). Riyad al-Masa'il.
Zandi, M. R. (2009). Judicial Practice of the Tehran Province Courts of Appeal in Family Matters (1) (1st ed.). Jangal Publishing.
Ziaei, M. A., & Rostami, S. F. (2017). The Subject Matter of the Marriage Contract and Its Legal Effects in the Jurisprudence of Islamic Schools. Comparative Jurisprudence(9), 81-106.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Samira Shariatnia (Author); Hassan Asadi; Akbar Ahmadi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.