جایگاه آیه «اوفوا بالعقود» در اثبات اصل آزادی قراردادها و شمول آن بر عقود نوپدید؛ مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، فقه اهل‌سنت و حقوق ایران و افغانستان

نویسندگان

  • محمد یاسین متوکل دانشجوی دکتری، گروه علمی حقوق، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0007-3905-1322
  • علیرضا شمشیری گروه علمی حقوق، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران https://orcid.org/0000-0002-4888-6942
  • بابک باصری گروه علمی حقوق، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-9247-6342

کلمات کلیدی:

آیه اوفوا بالعقود, آزادی قراردادها, عدم توقیفی بودن عقود, عقود نوپدید, فقه امامیه, فقه اهل سنت, حقوق ایران, حقوق افغانستان

چکیده

آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» از مهم‌ترین مستندات فقهی در حوزه معاملات و قراردادها به شمار می‌رود و همواره در بحث قلمرو اعتبار قراردادها و مشروعیت عقود نوپدید مورد استناد فقها و حقوقدانان قرار گرفته است. اختلاف نظر میان طرفداران نظریه توقیفی بودن و عدم توقیفی بودن عقود، به‌ویژه درباره شمول یا عدم شمول آیه نسبت به قراردادهای جدید، از مهم‌ترین مباحث فقه معاملات معاصر محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، به بررسی دلالت آیه «اوفوا بالعقود» بر اصل آزادی قراردادها و قلمرو شمول آن نسبت به عقود نوپدید در فقه امامیه، فقه اهل سنت، حقوق ایران و حقوق افغانستان پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که واژه «عقود» در آیه مزبور دارای معنای عرفی بوده و فاقد حقیقت شرعیه است؛ ازاین‌رو، اطلاق آن تمامی قراردادهایی را که در عرف عقلایی عنوان عقد بر آنها صدق می‌کند، دربرمی‌گیرد. همچنین بررسی ادله قائلان به توقیفی بودن عقود نشان می‌دهد که محدود ساختن آیه به عقود معهود عصر تشریع از پشتوانه کافی برخوردار نیست و با مبانی اصولی حاکم بر اطلاق الفاظ سازگاری ندارد. بر این اساس، آیه «اوفوا بالعقود» می‌تواند مبنایی فقهی برای اصل آزادی قراردادها و اعتبار توافقات مشروع اشخاص تلقی شود. نتیجه پژوهش آن است که قراردادهای نوپدید و نامعین، مادامی که با نصوص شرعی، قواعد آمره، نظم عمومی و موازین عدالت قراردادی تعارض نداشته باشند، تحت شمول آیه قرار گرفته و از اعتبار فقهی و حقوقی برخوردار خواهند بود. همچنین مطالعه تطبیقی حقوق ایران و افغانستان نشان می‌دهد که هر دو نظام حقوقی، با وجود تفاوت در مبانی فقهی و شیوه تقنین، ظرفیت پذیرش عقود نوپدید را در پرتو اصل آزادی قراردادها و وفای به تعهدات دارا هستند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Bahadori Qaleh-Shiri, M. (2019). Examining the Arguments for the Restrictive Nature of Transactions and Its Jurisprudential Effects in Newly Emergent Contracts. Misbah al-Fiqahah, 1(1), 3-16.

Dadmarzi, S. M. (2001). The Concept of Contract in the Civil Code. Quarterly Journal of Philosophical-Theological Research, 27(4), 1-18.

Hakim, S. M. (1995). Mustamsak al-Urwah al-Wuthqa (Vol. 12). Islamic Publications Office.

Hatamikia, M. (2019). Examining the Principle of the Restrictive Nature of Contracts. Ara(13), 19-30.

Hurr Amili, M. i. H. (1989). Wasa'il al-Shi'a ila Tahsil Masa'il al-Shari'a (Vol. 18). Al al-Bayt Institute.

Iravani, M. M. H. (1986). Commentary on al-Makasib (Vol. 1). Ministry of Culture and Islamic Guidance.

Kazemi, M. (2020). The Civil Code or Persian Jurisprudence: An Inquiry into the Sources and Structure of Iran's Civil Code. Quarterly Journal of Special Law Research, 8(29), 5-26.

Khatibi, M. (2024). Newly Developed Contracts from the Perspective of Imami Jurisprudence.

Khoei, S. A. (1968). Misbah al-Fiqahah (Vol. 7). Institute for Reviving the Works of Imam Khoei.

Khoei, S. A. (1989). Work Cited in the Discussion of the Restrictive Nature of Contracts (Vol. 1).

Khomeini, S. R. (2000). The Book of Sale (Vol. 1). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

Miqdad ibn Abdullah, S. (1964). Kanz al-Irfan fi Fiqh al-Qur'an (Vol. 2). Mortazavi Publications.

Mirza Qomi, A. (1992). Jami' al-Shatat fi Ajwibat al-Su'alat (Vol. 2-3). Kayhan Institute.

Mirza Qomi, A. (2006). Al-Rasa'il (Vol. 1). Islamic Propagation Office.

Mirzanejad Jouybari, A. (2018). A Discussion on the Source of Public Order in Iranian Contract Law: A Comparative Study of American, English, and French Law. Comparative Law Research, 22(1), 155-184.

Na'ini, M. H. (1954). Munyat al-Talib fi Hashiyat al-Makasib (Vol. 1). Al-Maktabah al-Muhammadiyyah.

Na'ini, M. H. (1973). Ajwad al-Taqrirat (Vol. 1). Al-Irfan Press.

Parvar, A. (2020). A Jurisprudential Study of the Principle Governing Contracts and Agreements: Freedom or Restriction? Nezam-e Velayi, 2(3), 79-101.

Raghib Isfahani, H. i. M. (1991). Al-Mufradat fi Gharib al-Qur'an. Dar al-Qalam.

Tabatabaei, S. A. (1997). Riyad al-Masa'il (Vol. 8). Al al-Bayt Institute.

Tabatabaei Yazdi, M. K. (1989). Al-Urwah al-Wuthqa (Vol. 2). Islamic Publications Office.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

متوکل م. ی. ., شمشیری ع., & باصری ب. . (1406). جایگاه آیه «اوفوا بالعقود» در اثبات اصل آزادی قراردادها و شمول آن بر عقود نوپدید؛ مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، فقه اهل‌سنت و حقوق ایران و افغانستان. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی, 1-17. https://jecjl.com/index.php/jecjl/article/view/659