جایگاه آیه «اوفوا بالعقود» در اثبات اصل آزادی قراردادها و شمول آن بر عقود نوپدید؛ مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، فقه اهلسنت و حقوق ایران و افغانستان
کلمات کلیدی:
آیه اوفوا بالعقود, آزادی قراردادها, عدم توقیفی بودن عقود, عقود نوپدید, فقه امامیه, فقه اهل سنت, حقوق ایران, حقوق افغانستانچکیده
آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» از مهمترین مستندات فقهی در حوزه معاملات و قراردادها به شمار میرود و همواره در بحث قلمرو اعتبار قراردادها و مشروعیت عقود نوپدید مورد استناد فقها و حقوقدانان قرار گرفته است. اختلاف نظر میان طرفداران نظریه توقیفی بودن و عدم توقیفی بودن عقود، بهویژه درباره شمول یا عدم شمول آیه نسبت به قراردادهای جدید، از مهمترین مباحث فقه معاملات معاصر محسوب میشود. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، به بررسی دلالت آیه «اوفوا بالعقود» بر اصل آزادی قراردادها و قلمرو شمول آن نسبت به عقود نوپدید در فقه امامیه، فقه اهل سنت، حقوق ایران و حقوق افغانستان پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که واژه «عقود» در آیه مزبور دارای معنای عرفی بوده و فاقد حقیقت شرعیه است؛ ازاینرو، اطلاق آن تمامی قراردادهایی را که در عرف عقلایی عنوان عقد بر آنها صدق میکند، دربرمیگیرد. همچنین بررسی ادله قائلان به توقیفی بودن عقود نشان میدهد که محدود ساختن آیه به عقود معهود عصر تشریع از پشتوانه کافی برخوردار نیست و با مبانی اصولی حاکم بر اطلاق الفاظ سازگاری ندارد. بر این اساس، آیه «اوفوا بالعقود» میتواند مبنایی فقهی برای اصل آزادی قراردادها و اعتبار توافقات مشروع اشخاص تلقی شود. نتیجه پژوهش آن است که قراردادهای نوپدید و نامعین، مادامی که با نصوص شرعی، قواعد آمره، نظم عمومی و موازین عدالت قراردادی تعارض نداشته باشند، تحت شمول آیه قرار گرفته و از اعتبار فقهی و حقوقی برخوردار خواهند بود. همچنین مطالعه تطبیقی حقوق ایران و افغانستان نشان میدهد که هر دو نظام حقوقی، با وجود تفاوت در مبانی فقهی و شیوه تقنین، ظرفیت پذیرش عقود نوپدید را در پرتو اصل آزادی قراردادها و وفای به تعهدات دارا هستند.
دانلودها
مراجع
1. Khatibi M. Newly Developed Contracts from the Perspective of Imami Jurisprudence2024.
2. Parvar A. A Jurisprudential Study of the Principle Governing Contracts and Agreements: Freedom or Restriction? Nezam-e Velayi. 2020;2(3):79-101.
3. Na'ini MH. Munyat al-Talib fi Hashiyat al-Makasib. Tehran: Al-Maktabah al-Muhammadiyyah; 1954.
4. Tabatabaei Yazdi MK. Al-Urwah al-Wuthqa. Qom: Islamic Publications Office; 1989.
5. Miqdad ibn Abdullah S. Kanz al-Irfan fi Fiqh al-Qur'an. Tehran: Mortazavi Publications; 1964.
6. Hurr Amili MiH. Wasa'il al-Shi'a ila Tahsil Masa'il al-Shari'a. Qom: Al al-Bayt Institute; 1989.
7. Kazemi M. The Civil Code or Persian Jurisprudence: An Inquiry into the Sources and Structure of Iran's Civil Code. Quarterly Journal of Special Law Research. 2020;8(29):5-26.
8. Mirza Qomi A. Al-Rasa'il. Qom: Islamic Propagation Office; 2006.
9. Raghib Isfahani HiM. Al-Mufradat fi Gharib al-Qur'an. Damascus: Dar al-Qalam; 1991.
10. Na'ini MH. Ajwad al-Taqrirat. Qom: Al-Irfan Press; 1973.
11. Tabatabaei SA. Riyad al-Masa'il. Qom: Al al-Bayt Institute; 1997.
12. Khoei SA. Work Cited in the Discussion of the Restrictive Nature of Contracts1989.
13. Hatamikia M. Examining the Principle of the Restrictive Nature of Contracts. Ara. 2019(13):19-30.
14. Bahadori Qaleh-Shiri M. Examining the Arguments for the Restrictive Nature of Transactions and Its Jurisprudential Effects in Newly Emergent Contracts. Misbah al-Fiqahah. 2019;1(1):3-16.
15. Dadmarzi SM. The Concept of Contract in the Civil Code. Quarterly Journal of Philosophical-Theological Research. 2001;27(4):1-18.
16. Iravani MMH. Commentary on al-Makasib. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance; 1986.
17. Hakim SM. Mustamsak al-Urwah al-Wuthqa. Qom: Islamic Publications Office; 1995.
18. Khomeini SR. The Book of Sale. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works; 2000.
19. Mirza Qomi A. Jami' al-Shatat fi Ajwibat al-Su'alat. Tehran: Kayhan Institute; 1992.
20. Khoei SA. Misbah al-Fiqahah. Qom: Institute for Reviving the Works of Imam Khoei; 1968.
21. Mirzanejad Jouybari A. A Discussion on the Source of Public Order in Iranian Contract Law: A Comparative Study of American, English, and French Law. Comparative Law Research. 2018;22(1):155-84.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Yasin Motawakil (Author); Alireza Shamshiri; Babak Baseri (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.