ماهیت دوگانه عدالت کیفری در قانون مجازات اسلامی: تقابل و تعامل رویکردهای ترمیمی و غیرترمیمی در جرایم حدی، قصاص و دیات

چکیده

عدالت کیفری در نظام‌های حقوقی معاصر معمولاً در دو الگوی کلان کیفرمحور (غیرترمیمی) و ترمیم‌محور صورت‌بندی می‌شود؛ اولی بر سزادهی، ارعاب و حفظ نظم عمومی تأکید دارد و دومی بر جبران خسارت، ترمیم روابط آسیب‌دیده و نقش فعال بزه‌دیده و بزهکار در حل‌وفصل پیامدهای جرم. قانون مجازات اسلامی ایران، به‌ویژه در حوزه جرایم حدی، قصاص و دیات، واجد ساختاری است که ظاهراً با کیفرهای شدید و بدنی شناخته می‌شود، اما در لایه‌های عمیق‌تر خود حاوی سازوکارهایی است که با منطق عدالت ترمیمی همخوانی دارد. مسئله اصلی این پژوهش تبیین ماهیت دوگانه عدالت کیفری در این قانون و تحلیل چگونگی تقابل و در عین حال تعامل رویکردهای ترمیمی و غیرترمیمی در سه قلمرو حدود، قصاص و دیات است؛ به‌ویژه این پرسش که آیا این حوزه‌ها صرفاً تجلی عدالت سزادهنده‌اند یا می‌توان از یک الگوی ترکیبی سخن گفت. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد اسنادی است و داده‌ها از منابع فقهی، دکترین حقوق کیفری و مقررات قانون مجازات اسلامی گردآوری و با چارچوب نظری عدالت ترمیمی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد حدود بیش از سایر حوزه‌ها واجد غلبه منطق غیرترمیمی و حق‌اللهی‌اند، هرچند نهادهایی چون توبه و سقوط حد در شرایط خاص، روزنه‌هایی ترمیمی ایجاد می‌کنند. در مقابل، قصاص و به‌ویژه دیات، به‌سبب نقش محوری بزه‌دیده یا اولیای دم، امکان صلح، گذشت، تبدیل کیفر و جبران مالی، به‌طور قابل‌توجهی با شاخص‌های عدالت ترمیمی انطباق دارند. در نتیجه، قانون مجازات اسلامی نه یک نظام کاملاً سزادهنده، بلکه واجد الگوی تلفیقی عدالت کیفری است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود تقویت سازوکارهای میانجی‌گری کیفری، توسعه نهاد صلح و گذشت در مراحل دادرسی و تفسیر مضیق و ترمیم‌گرا از مقررات ناظر بر سقوط مجازات، به انسجام بیشتر این الگوی ترکیبی و کارآمدی سیاست جنایی کمک کند.