مبانی نظریه تحول در فقه و حقوق اسلامی

چکیده

در مقاله با این سئوال ریشه ای رویاروئیم که چگونه می توان ثبات و تحول را در نظام حقوق اسلامی هماهنگ کرد، و حوادث محدود را با احکام معدود پاسخ گفت؟ باید این مبانی تحول و جهانی بودن را به درستی شناخت و به مورد از آنها بهره برد. این مبانی فرا زمان فرامکان هستند، مانند: عقل، بناء عقلا، عدالت، عقلانیت ،مصلحت، محبت، توحید و وحدت بشر، علم، فطرت، کرامت انسان و ...که نشان داده ایم که عقل یکی از منابع فقه و مکمل دین است، هر چند ممکن است معارض نقل باشد. بدون اعتبار دادن به عقل، توحید و نبوت قابل اثبات نیست و عقل همواره، جز در عرصه عبادات قدرت دریافت ملاکات را دارد. از سوی دیگر ،با توجه به گرایش های مختلف اندیشمندان اسلامی، بنائات عقلائی که عبارت اجرای عقل عمومی است ،مورد تأیید اسلام و فقه است. تأئید این نهاد فقهی، توان بسیار گسترده ای به حقوق اسلامی می بخشد، و آن را همراه تحولات زیستی، به پیش میراند و از زبونی و انزوا مصون می دارد. در ادامه بحث از نهاد جامعه شناختی عقلانیت، گویای این واقعیت است که، عقلانیت اسلامی تنها مؤید مستقلات عقلیه و مباحث خشک و خشن حسن و قبح ذاتی و عقلی نیست، بلکه منهای برخی موارد محدود و معدود، با عقلانیت متعارف زمانه، در عرصه های وسیعی هماهنگ است. اسلام با عقلانیت: نوعی، وظیفه شناختی و کل نگر، معارضه ندارد، حتی با عنوان کردن عقل معاش یکسره عقلانیت ابزاری را هم طرد نمی کند، و صرفا با عقلانیتی مخالف است، که با مبانی اصول واهداف اصلی و الهی، در تعارض باشند. در نهایت از مبنا و مقصد عظیم عدالت سخن رفته است.