Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی 2 پیاپی 6 1403 06 10 Comparison of the Status of Refugees’ Civil Rights in the Laws and Regulations of Iran and Iraq همسنجی وضعیت حقوق شهروندی پناهندگان در قوانین و مقررات ایران و عراق 391 407 10.61838/jecjl.405 FA حسین سلیم شیخ اومر دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. محمد مظهری دانشیار، گروه حقوق، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران آیت مولایی دانشیار، گروه حقوق، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. سید حسین ملکوتی هشجین دانشیار، گروه حقوق، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. Journal Article 1403/01/23 One of the most important political, social, and legal concerns of governments—which has become a major issue in human rights—is the matter of refugeehood. Undoubtedly, within the domain of international law, significant instruments have been adopted in this regard, and many countries, by accepting the obligations of these instruments, have guaranteed the rights related to refugees. Among these countries, Iran and Iraq are regarded as major hosts of refugees in the Middle East. The presence of millions of refugees—mainly migrating from Syria and Afghanistan—has brought the issue of their civil rights into sharper focus. Although many relevant international instruments have been adopted, and both Iran and Iraq have incorporated this issue into their domestic laws, several challenges remain—such as ambiguity in the legal status of refugees, discrimination in access to social and economic rights, and the lack of alignment between domestic legislation and international standards. These challenges have hindered the full realization of refugees’ civil rights. This article seeks to answer a key question: What are the differences and shortcomings between the Iranian and Iraqi legal systems in guaranteeing the civil, social, and economic rights of refugees, and how can legal reforms and international cooperation improve their situation? The central issue of this study is “the civil rights of refugees,” which will be examined through a descriptive–analytical method. The findings indicate that the effective realization of refugees’ civil rights requires domestic legal reforms, the strengthening of international cooperation, and the adoption of global standards in both countries. یکی از مهمترین دغدغههای سیاسی، اجتماعی و حقوقی در دولتها که به عنوان موضوع جدی حقوق بشر تبدیل شده است، مسئله پناهندگی است. بیشک در حوزه حقوق بینالملل، اسناد مهمی در این زمینه به تصویب رسیدهاند و کشورهای بسیاری نیز ضمن پذیرش تعهدات این اسناد، حقوق مرتبط با پناهندگان را تضمین نمودهاند. در این میان، ایران و عراق نیز از جمله کشورهایی هستند که به عنوان پذیرنده پناهندگان در خاورمیانه تلقی میشوند و شاید حضور میلیونها پناهنده در آن‌ها که عمدتاً از کشورهای سوریه و افغانستان به آنجا مهاجرت میکنند، مسئله حقوق شهروندی آنان را بیش از پیش مطرح میسازد. با وجود آنکه هم بسیاری از اسناد مرتبط در این خصوص پذیرفته شده و هم در قوانین داخلی دو کشور ایران و عراق نیز به موضوع توجه صورت گرفته است، اما چالشهایی مانند: ابهام در جایگاه حقوقی پناهندگان، تبعیض در برخورداری از حقوق اجتماعی و اقتصادی، و ضعف در هم‌سویی قوانین داخلی با استانداردهای بین‌المللی موجب شده است تا تحقق کامل حقوق شهروندی آنان با موانع جدی مواجه شود. این مقاله به دنبال یافتن پاسخ برای این سوال کلیدی است که: نظام‌های حقوقی ایران و عراق در تضمین حقوق مدنی، اجتماعی و اقتصادی پناهندگان چه تفاوت‌ها و کاستی‌هایی دارند و چگونه می‌توان از طریق اصلاحات قانونی و همکاری‌های بین‌المللی، وضعیت آنان را بهبود بخشید؟ مسئله اصلی پژوهش حاضر حقوق شهروندی پناهندگان» است که با روش توصیفی-تحلیلی بررسی خواهد شد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که برای تحقق مؤثر حقوق شهروندی پناهندگان، اصلاح قوانین داخلی، تقویت همکاری‌های بین‌المللی و پذیرش استانداردهای جهانی در هر دو کشور ضروری است.

https://jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/405/334